Czy szkoła potrzebuje patronów roku? Blog na Zmianę (odcinek XXVIII)

Co roku Sejm i Senat ogłaszają patronów kolejnych miesięcy i całych lat. Ich biografie są imponujące, a uzasadnienia uchwał przypominają o ważnych postaciach, instytucjach i wydarzeniach z historii Polski. W szkolnej codzienności warto jednak zadać pytanie: czy ma to realne znaczenie dla pracy nauczyciela i doświadczenia uczniów?

Pierwsza odpowiedź, która się nasuwa, brzmi: nie ma to żadnego znaczenia. Szkoła, czy szerzej mówiąc – edukacja, nie potrzebuje corocznych patronów do tego, by realizować ustawowe zadania. Dodatkowo, jeśli patron oznacza kolejną gazetkę szkolną, akademię lub wpis w kronice – bardziej może to zaszkodzić, niż pomóc w procesie wychowawczym młodych ludzi. Bohater z bogatym życiorysem będzie kojarzył się jako jedno z wielu szkolnych nudziarstw, będzie co najwyżej pomnikiem, a nie człowiekiem, od którego możemy się czegoś nauczyć. Jeśli jednak potraktujemy go jako punkt wyjścia do rozmowy o sprawach ważnych także dziś – o obywatelskości, kulturze, mediach czy odpowiedzialności społecznej – może stać się zaskakująco użytecznym narzędziem dydaktycznym.

W 2026 roku wśród patronów mamy dziewięć postaci (w tym tylko jedną kobietę…), jedno miasto, jedną instytucję i jedno wydarzenie:

1. Elżbieta Róża Czacka – polska arystokratka, zakonnica i działaczka społeczna, która po utracie wzroku poświęciła życie pomocy osobom niewidomym. Założyła ośrodek w Laskach koło Warszawy, gdzie rozwijała nowoczesne metody edukacji i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością wzroku.
2. Józef Czapski – polski malarz, pisarz i oficer, związany z paryską „Kulturą”, jeden z najważniejszych świadków losów polskiej inteligencji w XX wieku. Po II wojnie światowej dokumentował zbrodnię katyńską i pozostawił niezwykłe zapiski o pamięci, sztuce i doświadczeniu wojny.
3. Ignacy Daszyński – polityk socjalistyczny, jeden z „Ojców Niepodległości”, premier Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej w 1918 roku. Był jednym z najważniejszych rzeczników praw pracowniczych, demokracji parlamentarnej i państwa opartego na zasadach sprawiedliwości społecznej.
4. Mieczysław Fogg – legenda polskiej piosenki, śpiewak i popularyzator muzyki rozrywkowej, którego kariera trwała ponad pół wieku. Jego utwory stały się jednym z symboli kultury międzywojennej Warszawy.
5. Jerzy Giedroyć – publicysta i redaktor emigracyjnego miesięcznika „Kultura”, który po II wojnie światowej stał się jednym z najważniejszych ośrodków niezależnej myśli politycznej i kulturalnej. Wspierał dialog z narodami Europy Wschodniej i rozwój polskiej kultury poza krajem.
6. Józef Maksymilian Ossoliński – uczony, kolekcjoner i bibliofil, który zgromadził jedną z najważniejszych kolekcji rękopisów i książek w Europie Środkowej. Założyciel instytucji naukowej znanej dziś jako Zakład Narodowy im. Ossolińskich, jednego z najważniejszych ośrodków polskiej kultury i nauki.
7. Sergiusz Piasecki – pisarz i awanturnik związany z pograniczem polsko-sowieckim, w młodości przemytnik i agent wywiadu II Rzeczypospolitej. Autor powieści opartych na własnych doświadczeniach. Jego styl łączył realistyczny język z ironicznym tonem i silnym antytotalitarnym przekazem.
8. Stanisław Staszic – jeden z najważniejszych myślicieli polskiego oświecenia: uczony, publicysta i reformator życia gospodarczego. Opowiadał się za modernizacją państwa, rozwojem nauki oraz poprawą losu chłopów.
9. Andrzej Wajda – jeden z najwybitniejszych reżyserów w historii polskiego kina, laureat Oscara za całokształt twórczości. W swoich filmach – takich jak Człowiek z marmuru czy Katyń – podejmował trudne tematy historii i pamięci narodowej.
10. Gdynia – miasto portowe założone sto lat temu niemal od podstaw. Jego dynamiczny rozwój stał się jednym z najbardziej spektakularnych projektów urbanistycznych i ekonomicznych młodego państwa polskiego.
11. Polskie Radio – działające od 1925 roku, odegrało ogromną rolę w rozwoju polskiej kultury, informacji i edukacji. Przez dziesięciolecia radio było jednym z najważniejszych mediów kształtujących język, wyobraźnię i wspólne doświadczenia społeczne Polaków.
12. Robotnicze protesty czerwca 1976 roku – fala strajków i demonstracji robotniczych, które wybuchły po ogłoszeniu podwyżek cen żywności za rządów Edwarda Gierka. Brutalne represje wobec protestujących doprowadziły do powstania i rozwoju środowiska opozycji demokratycznej.

Więcej informacji można bardzo łatwo znaleźć – na przykład w zasobach instytucji, dla których patroni roku są szczególnie ważni. Nie są to jednak ani postacie, ani instytucje szczególnie obecnie w podstawie programowej polskiej szkoły. Jak w takim razie wpleść je w szkolny program?

Patroni roku nie muszą być głównymi bohaterami naszych działań. Mogą natomiast stać się pretekstem ciekawych zajęć, dyskusji na lekcjach zarówno przedmiotowych, jak i wychowawczych. Przykładowo, hasłem wywoławczym niech będzie zdanie: Patron jako pytanie, nie tylko biografia. Tym samym możemy przywołać postać lub wydarzenie do rozmowy o współczesności. Podczas dyskusji, na przykład w ramach WOS-u lub edukacji obywatelskiej, na temat sprawiedliwości społecznej, warto przywołać Ignacego Daszyńskiego, a punktem wyjścia może być pytanie: co dziś oznacza sprawiedliwość społeczna i kto powinien za nią odpowiadać – państwo czy jednostki? W dobie wielu protestów wobec władz państwowych (obojętnie kto ją sprawuje), można zadać pytania: kiedy obywatelski sprzeciw wobec władzy jest uzasadniony? Czy protest społeczny jest oznaką kryzysu państwa, czy raczej przejawem jego siły?  Jaką rolę w zmianach politycznych odgrywa solidarność między różnymi grupami społecznymi? A za przykład podać rocznicę protestów z Czerwca ’76. Jerzy Giedroyć może być inspiracją lub przykładem polityki dalekowzrocznej i/lub relacji polskich ze wschodnimi sąsiadami. Postać i praca Józefa Czapskiego są dobrym impulsem do rozważań na lekcjach historii – szczególnie w klasach ósmych i czwartych szkół ponadpodstawowych – na temat roli świadków historii i ich relacji. Życie i działalność Elżbiety Czackiej to znakomity pretekst do poruszenia tematu związanego z włączaniem osób z niepełnosprawnościami do edukacji, a przez to do udziału w życiu obywatelskim. Nawet stulecie Gdyni może być hasłem wywoławczym na przykład do projektu pod roboczym tytułem „Gdybyśmy dziś mieli zbudować miasto od zera, to jakie by było?”.

Tegoroczni patroni zachęcają do zatrzymania się przy wielu tematach – zarówno poprzez swoje życie, obszar zaangażowania, jak i jego formę. W stulecie istnienia Polskiego Radia można zachęcić uczniów do stworzenia audycji radiowej lub podcastu na temat związany z naszym przedmiotem. Setna rocznica urodzin (i 10. śmierci) Andrzeja Wajdy może zaowocować szkolnym festiwalem filmowym (nie tylko jego filmów), ale też skłania do przeprowadzenia na przykład debaty o roli tej sztuki w edukacji, w kulturze itd. Wszyscy patroni mogą być inspiracją do rozmów o wartościach, o roli jednostki i społeczności w kształtowaniu rzeczywistości, o byciu obywatelem. Patroni roku nie muszą być tylko kalendarzową ciekawostką. Ich największa wartość polega nie na tym, że przypominają o przeszłości, lecz że pomagają zadawać pytania o teraźniejszość.

ZF