Od lat bardzo dużo mówi się o zdrowiu młodych ludzi, zarówno fizycznym – tak bardzo narażonym na pogorszenie przez wielogodzinne siedzenie w szkolnej ławce, a po południu przy komputerze lub ze smartfonem w ręku, jak i psychicznym – tu niemal na alarm biją wyniki kolejnych raportów: od policyjnych statystyk, po badania jakościowe realizowane przez organizacje pozarządowe. Wśród tych ostatnich moje zainteresowanie wzbudziło badanie Fundacji Szkoła z Klasą.
Raport z badania został opublikowany na stronie Fundacji w marcu 2026 roku. Dołączone do niego zostały także materiały edukacyjne poruszające poszczególne wątki – a tych jest całkiem sporo. Autorzy badań pokusili się o spojrzenie na kwestie zdrowia w sposób holistyczny, uwzględniający wpływ zdrowia psychicznego na to fizyczne. Warto podkreślić, że w badaniu skupiono się na wypowiedziach młodzieży, stanowiących esencję tego raportu.
Zastosowano ciekawą metodę dialogu nansenowskiego. Pod koniec 2025 roku przeprowadzono 10 takich dialogów z dziećmi i młodzieżą (od klasy 4 szkoły podstawowej do końca szkoły ponadpodstawowej). W sumie rozmawiano z około 200 uczniami. Jak pisze autorka raportu i badania, Magdalena Tędziagolska, dialog nansenowski to „metoda rozmowy oparta na głębokim słuchaniu i dzieleniu się osobistymi doświadczeniami – bez przekonywania, oceniania czy prób »wygrania« dyskusji. Rolą prowadzącej było tworzenie bezpiecznej przestrzeni, w której osoby uczestniczące mogą mówić o swoim rozumieniu tematu, zadawać sobie pytania i słuchać siebie wzajemnie”. Nie są tu więc istotne słupki i diagramy, ale właśnie konkretne wypowiedzi, refleksje, myśli.
Młodzież rozumie zdrowie „jako paliwo, które pozwala korzystać z życia i otwiera przestrzeń na pasje, relacje, ruch, kreatywność”. W skojarzeniach pojawiają się także: energia, witalność, balans, równowaga, wolność. W rozmowach dominował temat zdrowia psychicznego, aczkolwiek pojawiały się również kwestie związane z ruchem (lekcje WF-u, kondycja, sport), odżywianiem (nawodnienie, umiar, dieta, nawyki), a także z relacjami (poczucie bezpieczeństwa, bycie wysłuchanym, wsparcie, zaufanie). Jak podsumowuje autorka badania: „Zdrowie psychiczne to kluczowy element – bez »spokoju w głowie« i samoakceptacji dbanie o ciało – jak mówią młodzi – »traci sens«. Relacje są filtrem bezpieczeństwa: dobre, wspierające więzi dają energię do działania, a ich brak lub toksyczność są głównymi stresorami. Sport, dieta i sen są traktowane jako warunki konieczne dla dobrostanu, a nie cel sam w sobie”.
Z rozmów z młodzieżą udało się wyodrębnić pięć kluczowych sfer napięć związanych ze zdrowiem (zob. raport, s. 11):
1) Młodzi wiedzą, co jest zdrowe, ale nie mają siły na działanie.
2) Potrzebują relacji, ale się wycofują (koszt energetyczny często okazuje się zbyt duży, by mogli mu sprostać; wiedzą, że izolacja nie jest dla nich dobra, ale jest dla nich łatwiejsza po wymagającym dniu w szkole).
3) Szkoła to przestrzeń pełna napięć: z jednej strony wspiera (bo uczy o zdrowiu), z drugiej – obciąża.
4) Chcą i potrzebują być sobą, ale czują się oceniani (presja ciągłego dążenia do „bycia najlepszą wersją siebie” pochodzi z różnych kanałów informacyjnych i jest trudna do wyłączenia).
5) Potrzebują pomocy od dorosłych, ale często nie czują się wysłuchani (mocno odczuwają bagatelizowanie ich problemów, a doceniają autentyczne zainteresowanie).
Każdy kolejny punkt jest rozbudowany, uzupełniony cytatami z badań, rozpatrzony zarówno w kontekście stawianych przed młodymi barier, jak i tym, co uruchamia sprawczość i budowanie życiowej strategii. Materiał został uporządkowany według obszarów: zdrowie psychiczne, zdrowie społeczne, aktywność fizyczna, zdrowe odżywianie oraz internet i media społecznościowe. Całość została uzupełniona o komentarze czworga ekspertów.
Fundacja Szkoła z Klasą zastrzega, że nie jest to badanie ilościowe; raport nie stanowi także gotowej instrukcji, wskazującej, jak działać. Jest natomiast zachętą do refleksji własnej i do podjęcia dyskusji z dziećmi i/lub uczniami. W oparciu o własny głos młodych można rozpocząć z nimi owocny dialog. Służyć temu mogą liczne cytaty, a także propozycje stricte dydaktyczne, jak dwa scenariusze zajęć (plus liczne pomysły z wcześniejszych projektów Fundacji – dostępne na stronie projektu; materiały zostały uporządkowane według obszarów oraz wskazany został wiek adresatów poszczególnych scenariuszy i ćwiczeń).
O zdrowiu powinniśmy rozmawiać z młodzieżą jak najwięcej. To dobre nie tylko dla nich. Wspólna dyskusja może zaowocować autorefleksją nad naszymi własnymi wyborami i postawami. Ten raport, jak wiele innych mu podobnych, może się stać bardzo dobrym punktem wyjścia, inspiracją do dalszych działań.
ZF
