Szersza kulturowo (Założenia ogólne i komentarz do nowej podstawy programowej języka polskiego) – prof. Andrzej Waśko

359
Andrzej Waśko
Doktor habilitowany nauk humanistycznych, literaturoznawca, pracownik naukowy Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, doradca Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ds. wdrażania reformy oświaty
Założenia ogólne

Rozwój indywidualny ucznia i wprowadzenie do kultury polskiej

„Zakres znajomości języka ojczystego i sprawność w posługiwaniu się nim ułatwia przyswajanie wiedzy i jest dla każdego ucznia podstawą sukcesu szkolnego” – czytamy w nowej Podstawie programowej języka polskiego dla klas IV–VIII (NP). Język polski jest więc przedmiotem o kluczowym znaczeniu w edukacji szkolnej. W toku nauczania jego zadania realizowane są stopniowo – od przekazania uczniowi elementarnych umiejętności w zakresie czytania, pisania, rozumienia i tworzenia wypowiedzi po samodzielne rozumienie złożonych treści kultury, poznawanie związanych z tym wartości i aktywne uczestnictwo w życiu kulturalnym.

Z jednej strony proces ten winien rozwijać indywidualność ucznia jako osoby; z drugiej – harmonijnie wprowadzać go w życie wspólnotowe na poziomie lokalnym, narodowym i państwowym, a także budować poczucie przynależności do szerszej wspólnoty cywilizacyjnej i ogólnoludzkiej. Rozwój indywidualnej osobowości idzie w parze z uspołecznieniem – człowiek, jako jednostka, może „być sobą” tylko w relacjach z innymi, samospełnienie człowieka, jako istoty społecznej, możliwe jest tylko we wspólnocie. W oparciu o to założenie NP, nie zapominając o indywidualnym rozwoju osobowości i zainteresowań każdego ucznia jako jednostki, kładzie większy – niż poprzednia podstawa – nacisk na społeczny wymiar literatury oraz na wychowawcze funkcje języka polskiego jako przedmiotu wprowadzającego ucznia w kulturę narodową.

Wiedza – umiejętności – informacje

Jednym z założeń NP jest przekonanie o pilnej dziś potrzebie przejścia od wąsko utylitarnego, pragmatycznego nastawienia na kształcenie „umiejętności” służących jednostce do zaspokajania jej elementarnych potrzeb. W miejsce redukcjonistycznego pragmatyzmu NP proponuje model kształcenia mający na celu pełnię rozwoju osobowego człowieka poprzez wyrabianie nowych potrzeb i nawyków kulturalnych. W tak określonym modelu kształcenia umiejętności pozostają jednym z elementów najważniejszych, ale nie są już ani celem bezwzględnie najważniejszym, ani tym bardziej jedynym.

NP nie przeciwstawia wiedzy umiejętnościom (kompetencjom). Kompetencje i umiejętności
– przekazywane uczniowi w nauczaniu szkolnym – trzeba tu rozumieć w sensie ścisłym, jako praktyczne zastosowanie wiedzy zdobywanej przez ucznia w planowym i zorganizowanym procesie kształcenia. Należy odróżniać te kompetencje i umiejętności, które przekazywane są w ramach realizacji podstawy programowej od umiejętności, których uczeń nabywa spontanicznie, w toku socjalizacji.

W świetle NP wiedza nie jest synonimem informacji. Wiedzę tworzą informacje uporządkowane, zhierarchizowane, logicznie powiązane w ramach paradygmatu naukowego, pozwalające w określonych wypadkach formułować reguły i prawa. Nie zapominając o celach kształcących, NP przywraca więc należną wartość celom poznawczym
nauczania. Kształcenie poznawcze ma zarówno wartość autonomiczną (jako odkrywanie prawdy), jak również praktyczną (jako podstawa umiejętności).

Zadaniem szkoły jest nie tylko zapewnienie uczniom dostępu do informacji, ale także organizacja złożonego procesu przekazywania i samodzielnego zdobywania wiedzy. Zdobywanie i utrwalanie wiedzy możliwe jest dzięki porządkowaniu i hierarchizowaniu poszczególnych informacji. Służy temu wprowadzenie do NP elementów nauk podstawowych: na przykład poetyki (w ramach kształcenia literackiego) i gramatyki języka polskiego (w ramach kształcenia językowego). Wiedzy tak rozumianej nie można też zastąpić samodzielnym dostępem do informacji, który w procesie przekazywania wiedzy jest elementem uzupełniającym.

Wiedza uporządkowana logicznie i utrwalona w pamięci jest koniecznym warunkiem poprawnego rozumowania i rozumienia rzeczywistości. Tylko absolwent wyposażony w podstawową wiedzę i zdolność rozumienia rzeczywistości będzie umiał się oprzeć socjotechnicznym manipulacjom, a tym samym będzie odpowiednio przygotowany do roli odpowiedzialnego obywatela demokratycznego państwa.

Kanon i współczesność

Treści szkolnego nauczania języka i literatury ojczystej powinny obejmować, w odpowiednim wyborze i proporcjach, zarówno elementy dziedzictwa literackiego i kulturowego, jak i najbardziej wartościowe osiągnięcia kultury współczesnej. „Kultura nie rozwija się przez postęp i doskonalenie (jak to ma miejsce w naukach ścisłych), ale poprzez ciągłość i kumulację, przez ponadczasowe współistnienie, wchodzenie w dialog i dopełnianie się jej najdoskonalszych dokonań. Właśnie owa kumulacja stanowi o szczególnym bogactwie i znaczeniu dorobku kulturowego” – stwierdziła Teresa Kostkiewiczowa w tekście Czy świat potrzebuje humanistów?

Szybkie zmiany stylu życia, jakich obecnie doświadczamy, dokonujące się między innymi pod wpływem nowych technologii, są dla polonistyki zarówno wyzwaniem, jak i szansą. Z jednej strony, współczesny uczeń styka się często z nadmiarem przekazów medialnych. Z drugiej strony, dzięki nowym mediom dostęp do informacji jest łatwiejszy, pojawiają się też nowe, użyteczne metody przekazu oraz nieznane wcześniej różnorodne formy ekspresji artystycznej.

Zamknięcie oczu na współczesność byłoby takim samym błędem, jak radykalny prezentyzm postulujący w dydaktyce polonistycznej marginalizację klasyki literackiej i eliminację wiedzy historycznej. Właściwy model nauczania języka i literatury, wystrzegając się obu skrajności, opiera się na ponadczasowym dialogu czytelników z pisarzami w stale zmieniającej się, ale zarazem wciąż tej samej rzeczywistości kultury.